Τεχνητή νοημοσύνη στη δουλειά: Ποιος παρακολουθεί τον εργαζόμενο και ποια είναι τα όριά του; Νέα Επικαιρότητα Από την αξιολόγηση βιογραφικών μέχρι την ψηφιακή επιτήρηση και τις αυτοματοποιημένες αποφάσεις, η ΤΝ αλλάζει την αγορά εργασίας. Τι δείχνουν τα στοιχεία στην Ευρώπη, τι προβλέπει η νομοθεσία και ποια δικαιώματα έχουν οι εργαζόμενοι στην Ελλάδα; Η τεχνητή νοημοσύνη περνά ολοένα και περισσότερο στον χώρο εργασίας. Μπορεί να αξιολογεί βιογραφικά, να οργανώνει βάρδιες, να μετρά την παραγωγικότητα, να κατανέμει εργασίες και να υποστηρίζει αποφάσεις που επηρεάζουν την επαγγελματική πορεία ενός ανθρώπου. Παράλληλα, ψηφιακά εργαλεία μπορούν να καταγράφουν τον χρόνο εργασίας, τις ώρες εισόδου και εξόδου, τη χρήση εταιρικών υπολογιστών και, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, τη θέση ή τη δραστηριότητα των εργαζομένων. Η τεχνολογία υπόσχεται ταχύτερες διαδικασίες, καλύτερη οργάνωση και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Ταυτόχρονα, όμως, δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα: πότε ο έλεγχος της εργασίας μετατρέπεται σε υπερβολική επιτήρηση; Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το ενδεχόμενο να παρακολουθεί κάποιος μια οθόνη ή μια κάμερα. Αφορά και τη δυνατότητα ενός αλγορίθμου να συνδυάζει δεδομένα, να δημιουργεί προφίλ απόδοσης και να επηρεάζει αποφάσεις για την πρόσληψη, την αξιολόγηση, την προαγωγή ή ακόμη και την απομάκρυνση ενός εργαζομένου. ■ Τι δείχνουν τα στοιχεία στην Ευρώπη Έρευνα του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (JRC), η οποία πραγματοποιήθηκε το 2024–2025 σε δείγμα 70.316 ατόμων από τα 27 κράτη-μέλη, αποτυπώνει την έκταση της ψηφιακής αλλαγής στην εργασία. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα: - Το 90% των εργαζομένων στην ΕΕ χρησιμοποιεί ψηφιακές συσκευές για την εργασία του. - Το 30% δηλώνει ότι χρησιμοποιεί εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για επαγγελματικούς σκοπούς. - Το 37% αναφέρει ότι παρακολουθούνται ψηφιακά οι ώρες εργασίας του. - Το 36% αναφέρει ψηφιακή παρακολούθηση των ωρών εισόδου και εξόδου. Τα στοιχεία δημοσιεύθηκαν από το JRC τον Οκτώβριο του 2025 και αφορούν την Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά, όχι αποκλειστικά την Ελλάδα. Επίσης, η χρήση ψηφιακών εργαλείων δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τη χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Η ίδια έρευνα εξετάζει την αλγοριθμική διαχείριση της εργασίας, δηλαδή τη χρήση συστημάτων που μπορούν να κατανέμουν καθήκοντα, να αξιολογούν την απόδοση ή να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η καθημερινή εργασία. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι ο συνδυασμός πολλών μορφών ψηφιακής παρακολούθησης και αλγοριθμικής διαχείρισης συνδέεται με δυσμενέστερες συνθήκες εργασίας σε ορισμένα περιβάλλοντα. Η εικόνα που προκύπτει είναι σαφής: η ψηφιοποίηση δεν αφορά πλέον μόνο τον εξοπλισμό που χρησιμοποιεί ένας εργαζόμενος. Επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο η επιχείρηση παρακολουθεί, οργανώνει και αξιολογεί την εργασία του. ■ Από το βιογραφικό μέχρι την απόλυση: Πώς χρησιμοποιείται η ΤΝ Προσλήψεις με αλγοριθμική αξιολόγηση Συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να ταξινομούν βιογραφικά, να αντιστοιχίζουν προσόντα με τις απαιτήσεις μιας θέσης και να προτείνουν ποιοι υποψήφιοι θα προχωρήσουν στη διαδικασία επιλογής. Άλλα εργαλεία χρησιμοποιούνται για την υποστήριξη συνεντεύξεων ή την αξιολόγηση απαντήσεων. Η αυτοματοποίηση μπορεί να μειώσει τον χρόνο εξέτασης εκατοντάδων αιτήσεων. Δεν εγγυάται, όμως, ότι η διαδικασία είναι αντικειμενική. Εάν τα δεδομένα ή τα κριτήρια αξιολόγησης είναι μεροληπτικά, το σύστημα μπορεί να αναπαράγει διακρίσεις ή να αδικεί υποψηφίους με διαφορετική επαγγελματική διαδρομή, τρόπο επικοινωνίας ή χαρακτηριστικά. Η απόδοση μετατρέπεται σε αριθμούς Σε ένα τηλεφωνικό κέντρο, ένα λογισμικό μπορεί να μετρά τη διάρκεια των κλήσεων και τον χρόνο αναμονής. Σε μια αποθήκη, μπορεί να καταγράφει τον αριθμό των παραγγελιών που ολοκληρώνονται ανά ώρα. Σε ένα γραφείο, μπορεί να συγκεντρώνει δεδομένα για τη χρήση εφαρμογών ή τον χρόνο δραστηριότητας στον υπολογιστή. Το πρόβλημα ξεκινά όταν οι αριθμοί αντιμετωπίζονται ως πλήρης εικόνα της εργασίας. Η ποιότητα, η δυσκολία κάθε περιστατικού, η συνεργασία, η εξυπηρέτηση του πελάτη και οι πραγματικές συνθήκες εργασίας δεν αποτυπώνονται πάντα σε έναν αυτοματοποιημένο δείκτη. Ένας εργαζόμενος που χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να επιλύσει ένα σύνθετο πρόβλημα δεν είναι κατ’ ανάγκη λιγότερο παραγωγικός από κάποιον που ολοκληρώνει γρήγορα πολλές απλές εργασίες. ■ Μπορεί ένας αλγόριθμος να οδηγήσει σε απόλυση; Ένα σύστημα μπορεί να εντοπίσει αποκλίσεις από στόχους, να παράγει βαθμολογίες ή να επισημαίνει εργαζομένους για περαιτέρω αξιολόγηση. Αυτά τα αποτελέσματα ενδέχεται να επηρεάσουν αποφάσεις για την επαγγελματική τους πορεία. Ωστόσο, η βαθμολογία ενός αλγορίθμου δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ακρίβειας ούτε νομιμοποιεί αυτομάτως μια δυσμενή απόφαση. Χρειάζεται να εξετάζονται η αξιοπιστία των δεδομένων, τα κριτήρια αξιολόγησης, οι πραγματικές συνθήκες και το εφαρμοστέο εργατικό δίκαιο. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η περίπτωση στην οποία ο εργαζόμενος δεν γνωρίζει γιατί βαθμολογήθηκε αρνητικά ή δεν έχει ουσιαστική δυνατότητα να αμφισβητήσει το αποτέλεσμα. ■ Πού τελειώνει ο νόμιμος έλεγχος και πού αρχίζει η υπερβολική επιτήρηση; Ο εργοδότης έχει δικαίωμα να οργανώνει την επιχείρηση, να ελέγχει την εκτέλεση της εργασίας και να προστατεύει τις εγκαταστάσεις, τα συστήματα και τις εμπιστευτικές πληροφορίες του. Το δικαίωμα αυτό, όμως, δεν είναι απεριόριστο. Στην Ελλάδα, η επεξεργασία προσωπικών δεδομένων στον χώρο εργασίας διέπεται από τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR), τον ν. 4624/2019 και τις σχετικές διατάξεις της εργατικής νομοθεσίας. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα διευκρινίζει ότι η παρακολούθηση πρέπει να έχει νόμιμο σκοπό, να είναι αναγκαία και ανάλογη και να συνοδεύεται από προηγούμενη, σαφή ενημέρωση των εργαζομένων. Το γεγονός ότι μια επιχείρηση διαθέτει τεχνολογία που μπορεί να καταγράφει κάθε κίνηση δεν σημαίνει ότι δικαιούται να την αξιοποιεί χωρίς περιορισμούς. ■ Κάμερες: Όχι ως εργαλείο μέτρησης της απόδοσης Η χρήση καμερών στο χώρο εργασίας υπόκειται σε αυστηρούς περιορισμούς. Σύμφωνα με την ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων, η βιντεοεπιτήρηση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως γενικό μέσο παρακολούθησης των εργαζομένων ή ως κριτήριο αξιολόγησης της αποδοτικότητάς τους. Μπορεί να δικαιολογείται σε ειδικές περιπτώσεις, για παράδειγμα για την προστασία κρίσιμων εγκαταστάσεων ή την ασφάλεια συγκεκριμένου εξοπλισμού, εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις. Σε έναν τυπικό χώρο γραφείων, η παρακολούθηση των ίδιων των θέσεων εργασίας δεν επιτρέπεται απλώς επειδή ο εργοδότης θέλει να ελέγχει την παρουσία ή την απόδοση. Η ενημέρωση με σχετική πινακίδα δεν αρκεί από μόνη της για να καταστήσει νόμιμη μια δυσανάλογη παρακολούθηση. ■ Υπολογιστές, email και τηλεφωνικές επικοινωνίες Η χρήση εταιρικού υπολογιστή ή κινητού δεν σημαίνει ότι ο εργαζόμενος χάνει αυτομάτως κάθε δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Ο εργοδότης μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να ελέγχει δεδομένα όταν υπάρχει νόμιμος και αναγκαίος λόγος, όπως η προστασία εμπιστευτικών πληροφοριών ή η ασφάλεια των συστημάτων. Οφείλει, όμως, να ενημερώνει εκ των προτέρων και με σαφή τρόπο για τις μεθόδους παρακολούθησης, τον σκοπό τους και τις σχετικές διαδικασίες. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων τονίζει ειδικά την ανάγκη σαφούς πολιτικής όταν ελέγχονται ηλεκτρονικές επικοινωνίες. Η συνεχής καταγραφή πληκτρολογήσεων, η αδιάκριτη παρακολούθηση εφαρμογών ή η πρόσβαση στο περιεχόμενο επικοινωνιών δεν καθίστανται νόμιμες απλώς επειδή πραγματοποιούνται σε εταιρική συσκευή. ■ Τηλεργασία: Η εργασία από το σπίτι δεν καταργεί την ιδιωτικότητα Η τηλεργασία δεν σημαίνει ότι ο εργαζόμενος πρέπει να βρίσκεται διαρκώς μπροστά σε ενεργοποιημένη κάμερα ή να αποδεικνύει κάθε στιγμή ότι εργάζεται. Εργαλεία που καταγράφουν οθόνες, πληκτρολογήσεις ή δραστηριότητα χρειάζονται ειδική αξιολόγηση ως προς την αναγκαιότητα, την αναλογικότητα και τον σκοπό τους. Η επιτήρηση δεν πρέπει να επεκτείνεται ανεξέλεγκτα στον ιδιωτικό χώρο και στη ζωή του εργαζομένου. ■ Πόσο καιρό μπορούν να διατηρούνται τα δεδομένα; Τα δεδομένα δεν πρέπει να φυλάσσονται επ’ αόριστον χωρίς αιτιολόγηση. Ο χρόνος διατήρησης πρέπει να συνδέεται με τον νόμιμο σκοπό της επεξεργασίας και τις εφαρμοστέες υποχρεώσεις. Ειδικά για τη βιντεοεπιτήρηση, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων αναφέρει ως γενικό σημείο αναφοράς τις 15 ημέρες για τον αναγκαίο χρόνο διατήρησης, με δυνατότητα παράτασης όταν συντρέχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως η διερεύνηση περιστατικού. Το ακριβές χρονικό διάστημα εξαρτάται από την περίπτωση και δεν αποτελεί ενιαίο κανόνα για κάθε κατηγορία δεδομένων. ■ Ποια δικαιώματα έχει ο εργαζόμενος; Ο εργαζόμενος έχει δικαιώματα που μπορεί να ασκήσει όταν θεωρεί ότι η ψηφιακή παρακολούθηση είναι αδιαφανής ή υπερβολική. Δικαίωμα ενημέρωσης: Να γνωρίζει ποια προσωπικά δεδομένα συλλέγονται, για ποιον σκοπό, με ποια νόμιμη βάση και για πόσο χρόνο διατηρούνται. Δικαίωμα πρόσβασης: Να ζητήσει πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα που τον αφορούν, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις του GDPR. Δικαίωμα διόρθωσης: Να ζητήσει τη διόρθωση ανακριβών δεδομένων, όπως λανθασμένες καταγραφές χρόνου ή εσφαλμένα στοιχεία που επηρεάζουν την αξιολόγησή του. Δικαίωμα περιορισμού ή διαγραφής, όπου εφαρμόζεται: Μπορεί να ζητήσει τον περιορισμό της επεξεργασίας ή τη διαγραφή δεδομένων όταν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις. Τα δικαιώματα αυτά δεν είναι απόλυτα και ενδέχεται να υπάρχουν νόμιμοι λόγοι διατήρησης. Δικαίωμα εναντίωσης, όπου εφαρμόζεται: Μπορεί να εναντιωθεί σε ορισμένες μορφές επεξεργασίας, ιδίως όταν βασίζονται σε έννομο συμφέρον, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις του GDPR. Προστασία από ορισμένες αποκλειστικά αυτοματοποιημένες αποφάσεις: Το άρθρο 22 του GDPR προβλέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και εξαιρέσεις, προστασία από αποφάσεις που λαμβάνονται αποκλειστικά με αυτοματοποιημένη επεξεργασία και παράγουν έννομα αποτελέσματα ή επηρεάζουν σημαντικά το άτομο με ανάλογο τρόπο. Όπου εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες εξαιρέσεις, απαιτούνται κατάλληλες εγγυήσεις, οι οποίες μπορεί να περιλαμβάνουν ανθρώπινη παρέμβαση, δυνατότητα έκφρασης της άποψης του εργαζομένου και αμφισβήτηση της απόφασης. Αυτό δεν σημαίνει ότι απαγορεύεται κάθε απόφαση που υποστηρίζεται από λογισμικό. Σημαίνει ότι πρέπει να εξετάζεται ο πραγματικός ρόλος του αυτοματοποιημένου συστήματος και οι επιπτώσεις της απόφασης. ■ Πού μπορεί να απευθυνθεί; Όταν ένας εργαζόμενος θεωρεί ότι παρακολουθείται παράνομα ή ότι τα προσωπικά δεδομένα του χρησιμοποιούνται καταχρηστικά, μπορεί: - Να ζητήσει γραπτώς από τον εργοδότη ή τον υπεύθυνο προστασίας δεδομένων, εφόσον υπάρχει, ενημέρωση για την επεξεργασία. - Να υποβάλει αίτημα πρόσβασης στα δεδομένα που τον αφορούν. - Να ζητήσει εξηγήσεις και επανεξέταση μιας απόφασης που φαίνεται να βασίζεται σε ανακριβή στοιχεία. - Να απευθυνθεί στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα για ζητήματα προσωπικών δεδομένων. - Να απευθυνθεί στην Επιθεώρηση Εργασίας, στο σωματείο του ή σε δικηγόρο για ζητήματα εργασιακών δικαιωμάτων. Η άσκηση αυτών των δικαιωμάτων δεν εγγυάται ότι κάθε αίτημα θα γίνει δεκτό. Εξασφαλίζει, όμως, ότι ο εργαζόμενος μπορεί να ζητήσει έλεγχο της νομιμότητας και να χρησιμοποιήσει τις προβλεπόμενες διαδικασίες προστασίας. ■ Τι αλλάζει με τον ευρωπαϊκό Κανονισμό για την ΤΝ; Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη — AI Act, Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689, θεσπίζει διαφορετικές υποχρεώσεις ανάλογα με τον κίνδυνο που μπορεί να δημιουργεί ένα σύστημα. Στον χώρο της εργασίας, συστήματα ΤΝ που χρησιμοποιούνται, μεταξύ άλλων, για την επιλογή υποψηφίων, αποφάσεις που επηρεάζουν την εργασιακή σχέση, προαγωγές ή καταγγελίες συμβάσεων, καθώς και για την κατανομή καθηκόντων και την παρακολούθηση ή αξιολόγηση εργαζομένων, περιλαμβάνονται κατά κανόνα στις κατηγορίες υψηλού κινδύνου του Κανονισμού, με την επιφύλαξη των ειδικών εξαιρέσεων που προβλέπονται. Η κατηγορία «υψηλού κινδύνου» δεν σημαίνει ότι τα συστήματα αυτά απαγορεύονται συνολικά. Σημαίνει ότι προβλέπονται αυξημένες απαιτήσεις για τη διαχείριση κινδύνων, την τεκμηρίωση, την ποιότητα των δεδομένων και την ανθρώπινη εποπτεία. ■ Το χρονοδιάγραμμα εφαρμογής Με βάση το ισχύον ευρωπαϊκό χρονοδιάγραμμα, όπως έχει διαμορφωθεί έως τον Οκτώβριο του 2026: - 1 Αυγούστου 2024: Ο AI Act τέθηκε σε ισχύ. - 2 Φεβρουαρίου 2025: Άρχισαν να εφαρμόζονται οι γενικές διατάξεις και οι απαγορεύσεις συγκεκριμένων πρακτικών ΤΝ. - 2 Αυγούστου 2025: Άρχισαν να εφαρμόζονται διατάξεις για τα μοντέλα ΤΝ γενικού σκοπού και τη διακυβέρνηση. - 2 Αυγούστου 2026: Άρχισε να εφαρμόζεται το μεγαλύτερο μέρος του Κανονισμού, με τις προβλεπόμενες εξαιρέσεις και μεταβατικές ρυθμίσεις. - 2 Δεκεμβρίου 2027: Προβλέπεται η εφαρμογή των σχετικών απαιτήσεων για συστήματα υψηλού κινδύνου που υπάγονται στο Παράρτημα III, όπου περιλαμβάνονται κατηγορίες συστημάτων που χρησιμοποιούνται στην απασχόληση. - 2 Αυγούστου 2028: Προβλέπεται η εφαρμογή των σχετικών απαιτήσεων για συστήματα υψηλού κινδύνου που ενσωματώνονται σε προϊόντα τα οποία υπάγονται στο Παράρτημα I. Ο Κανονισμός προβλέπει επίσης υποχρεώσεις ενημέρωσης για εργοδότες που χρησιμοποιούν συστήματα ΤΝ υψηλού κινδύνου στο χώρο εργασίας, σύμφωνα με τις εφαρμοστέες διατάξεις. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι οι ημερομηνίες αυτές δεν αποτελούν περίοδο ελεύθερης χρήσης κάθε μορφής παρακολούθησης. Ο GDPR και οι εφαρμοστέοι κανόνες της εργατικής νομοθεσίας ισχύουν ήδη. Ένα σύστημα δεν καθίσταται νόμιμο απλώς επειδή δεν έχει φτάσει ακόμη η ημερομηνία εφαρμογής μιας συγκεκριμένης απαίτησης του AI Act. ■ Ο κίνδυνος του νέου «Μεγάλου Αδελφού» Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο για τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους. Μπορεί να μειώσει επαναλαμβανόμενες εργασίες, να βοηθήσει στην οργάνωση και να υποστηρίξει τη λήψη αποφάσεων. Ο κίνδυνος εμφανίζεται όταν η τεχνολογία χρησιμοποιείται χωρίς διαφάνεια, όταν η συνεχής παρακολούθηση θεωρείται αυτονόητη και όταν οι εργαζόμενοι δεν μπορούν να καταλάβουν ή να αμφισβητήσουν μια απόφαση που τους επηρεάζει. Ο νέος «Μεγάλος Αδελφός» δεν χρειάζεται να έχει τη μορφή μιας κάμερας πάνω από κάθε γραφείο. Μπορεί να βρίσκεται σε ένα σύστημα που συνδυάζει δεδομένα από διαφορετικές πηγές, δημιουργεί βαθμολογίες και μετατρέπει την ανθρώπινη εργασία σε ένα σύνολο αριθμών και προβλέψεων. Η παραγωγικότητα, όμως, δεν μετριέται αποκλειστικά με τις κινήσεις του ποντικιού, τον αριθμό των κλήσεων ή τις παραγγελίες ανά ώρα. Η ποιότητα, η δημιουργικότητα, η συνεργασία, η ασφάλεια και η ανθρώπινη κρίση παραμένουν ουσιαστικά στοιχεία της εργασίας. Η πρόκληση για την κοινωνία και την αγορά εργασίας είναι να αξιοποιηθεί η τεχνολογία χωρίς να υπονομευθούν η ιδιωτικότητα, η ισότητα και η αξιοπρέπεια. Η καινοτομία δεν πρέπει να μετατρέπεται σε άλλοθι για ανεξέλεγκτη επιτήρηση. Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να λειτουργεί ως εργαλείο υποστήριξης του ανθρώπου, όχι ως μηχανισμός που τον μετατρέπει σε μια βαθμολογία, έναν δείκτη παραγωγικότητας ή μια πρόβλεψη χωρίς δυνατότητα ουσιαστικής αμφισβήτησης. Παναγιώτης Ράγγος Λογιστής Φοροτεχνικός Α΄ Τάξης - Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτή Previous Next