Συντάξεις: Προς τα 68 έτη το όριο ηλικίας έως το 2030 – Καμπανάκι για το δημογραφικό και το ασφαλιστικό στην Ελλάδα

Οι προβολές της Κομισιόν δείχνουν περαιτέρω αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης τις επόμενες δεκαετίες – Στα 70 έτη το 2055 και στα 72 το 2080 εκτιμάται ότι μπορεί να φτάσει το γενικό όριο ηλικίας

Νέες πιέσεις στο ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα αναμένεται να προκαλέσει η δημογραφική συρρίκνωση της χώρας, με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής και τη μείωση των γεννήσεων να επαναφέρουν στο προσκήνιο το ενδεχόμενο σταδιακής αύξησης των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης.

Οι μακροπρόθεσμες προβολές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στο πλαίσιο του Ageing Report 2027, αποτυπώνουν μια ιδιαίτερα απαιτητική εικόνα για το μέλλον της Ελλάδας. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, το γενικό όριο ηλικίας συνταξιοδότησης, από τα 67 έτη που ισχύουν σήμερα, ενδέχεται να φτάσει τα 68 έτη έως το 2030, τα 70 το 2055 και τα 72 το 2080.

Ανάλογη πορεία προβλέπεται και για το όριο πρόωρης συνταξιοδότησης, το οποίο από τα 62 έτη σήμερα εκτιμάται ότι μπορεί να διαμορφωθεί στα 63 έτη το 2030, στα 65 το 2055 και στα 67 το 2080.

Οι συγκεκριμένες εκτιμήσεις δεν συνιστούν απόφαση για άμεση αλλαγή της ελληνικής νομοθεσίας. Αποτυπώνουν, ωστόσο, τις πιθανές συνέπειες της δημογραφικής εξέλιξης και του μηχανισμού σύνδεσης των ηλικιακών ορίων με το προσδόκιμο ζωής.

Πότε μπορεί να αλλάξουν τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης

Το ενδεχόμενο αύξησης των ορίων ηλικίας συνδέεται με τη νομοθετική πρόβλεψη για την περιοδική αναπροσαρμογή τους με βάση το προσδόκιμο ζωής.

Σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο, τα ηλικιακά όρια επανεξετάζονται ανά τριετία, με σημείο αναφοράς τη μεταβολή του προσδόκιμου ζωής στην ηλικία των 65 ετών.

Παρά το γεγονός ότι ο σχετικός μηχανισμός προβλέπεται από τη νομοθεσία, μέχρι σήμερα δεν έχει ενεργοποιηθεί αύξηση των γενικών ορίων. Η πανδημία και οι μεταβολές στο προσδόκιμο ζωής επηρέασαν τις προηγούμενες αξιολογήσεις, με αποτέλεσμα να μην προχωρήσουν οι σχετικές αναπροσαρμογές.

Η επόμενη επανεξέταση αναμένεται το 2027 και θα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς θα αξιολογηθούν τα νεότερα διαθέσιμα δημογραφικά στοιχεία.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο η εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μελλοντική αύξηση των ορίων, αλλά και ποια θα είναι η στάση της κυβέρνησης απέναντι σε μια τέτοια προοπτική.

Ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώνεται και η γήρανση επιταχύνεται

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η εικόνα που καταγράφεται στις προβολές για το μέγεθος και την ηλικιακή σύνθεση του ελληνικού πληθυσμού.

Από περίπου 10,4 εκατομμύρια κατοίκους το 2025, ο πληθυσμός της χώρας εκτιμάται ότι θα περιοριστεί στα 10,2 εκατομμύρια το 2030 και στα 9,7 εκατομμύρια το 2040. Μέχρι το 2080 προβλέπεται να υποχωρήσει στα 7,6 εκατομμύρια.

Την ίδια ώρα, το ποσοστό των πολιτών ηλικίας 65 ετών και άνω αναμένεται να αυξηθεί από 23,9% το 2025 σε 25,9% το 2030 και 31,1% το 2040. Το 2080 εκτιμάται ότι θα φτάσει το 34,6% του συνολικού πληθυσμού.

Ακόμη μεγαλύτερη θα είναι η αύξηση των ατόμων άνω των 80 ετών. Από 7,2% του πληθυσμού το 2025, το ποσοστό τους προβλέπεται να φτάσει το 14,9% το 2080.

Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι η Ελλάδα θα έχει να αντιμετωπίσει όχι μόνο τη μείωση του πληθυσμού της, αλλά και μια σημαντική μεταβολή στην αναλογία μεταξύ νεότερων και μεγαλύτερων ηλικιακών ομάδων.

Υπογεννητικότητα: Η βασική αιτία της δημογραφικής συρρίκνωσης

Καθοριστικός παράγοντας για τη δημογραφική πορεία της χώρας είναι η χαμηλή γεννητικότητα.

Ο δείκτης γονιμότητας στην Ελλάδα υπολογίζεται σε 1,20 παιδιά ανά γυναίκα το 2025, επίπεδο σημαντικά χαμηλότερο από τα περίπου 2,1 παιδιά που απαιτούνται για την αναπλήρωση των γενεών χωρίς τη συμβολή της μετανάστευσης.

Οι προβολές δείχνουν ότι ο δείκτης μπορεί να αυξηθεί σταδιακά, χωρίς όμως να προσεγγίσει το επίπεδο αναπλήρωσης. Ειδικότερα, εκτιμάται ότι θα φτάσει το 1,22 το 2030, το 1,34 το 2040 και το 1,45 το 2080.

Η παρατεταμένη υπογεννητικότητα σημαίνει ότι οι νεότερες γενιές θα είναι αριθμητικά μικρότερες από εκείνες που προηγούνται. Αυτό συνεπάγεται λιγότερους νέους ανθρώπους που θα εισέρχονται στην αγορά εργασίας και, σε βάθος χρόνου, μικρότερη βάση εργαζομένων για τη χρηματοδότηση του ασφαλιστικού συστήματος.

Οι Έλληνες θα ζουν περισσότερα χρόνια μετά τη συνταξιοδότηση

Παράλληλα με τη μείωση των γεννήσεων, αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής, γεγονός που επηρεάζει άμεσα τη διάρκεια καταβολής των συντάξεων.

Για τις γυναίκες, το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση εκτιμάται ότι θα αυξηθεί από τα 84,5 έτη το 2025 στα 90,1 έτη το 2080. Για τους άνδρες, προβλέπεται αντίστοιχη αύξηση από τα 79,5 στα 86,4 έτη.

Σημαντική είναι και η εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής μετά τη συμπλήρωση του 65ου έτους. Οι γυναίκες αναμένεται να έχουν κατά μέσο όρο ακόμη 26,4 χρόνια ζωής το 2080, έναντι 21,8 ετών το 2025. Για τους άνδρες, τα αντίστοιχα μεγέθη διαμορφώνονται σε 23,8 και 18,7 χρόνια.

Με άλλα λόγια, οι μελλοντικοί συνταξιούχοι αναμένεται να παραμένουν περισσότερα χρόνια εκτός αγοράς εργασίας, λαμβάνοντας σύνταξη για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα πίεσης για τη μακροχρόνια ισορροπία του ασφαλιστικού.

Δημογραφικό και μαζικές συνταξιοδοτήσεις: Ο διπλός κίνδυνος για την αγορά εργασίας και το ασφαλιστικό

Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την Ελλάδα ενδέχεται να μην είναι μόνο η σταδιακή αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης, αλλά και η ταυτόχρονη αποχώρηση μεγάλου αριθμού εργαζομένων από την αγορά εργασίας τα επόμενα χρόνια.

Οι πολυπληθείς γενιές που βρίσκονται σήμερα κοντά στη συνταξιοδότηση θα αρχίσουν σταδιακά να αποχωρούν από την παραγωγική διαδικασία, την ώρα που οι νεότερες ηλικιακές ομάδες που εισέρχονται στην αγορά εργασίας είναι αισθητά μικρότερες.

Εάν η εξέλιξη αυτή συνδυαστεί με τη χαμηλή γεννητικότητα και τη συνεχιζόμενη μετανάστευση Ελλήνων εργαζομένων στο εξωτερικό, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί ένα σημαντικό κενό στο εργατικό δυναμικό. Επιχειρήσεις και κλάδοι της οικονομίας μπορεί να βρεθούν αντιμέτωποι με δυσκολίες στην αναπλήρωση έμπειρου προσωπικού, ενώ το ασφαλιστικό σύστημα θα χάσει σταδιακά μέρος των εισφορών που προέρχονται από τους εργαζομένους που αποχωρούν.

Η μαζική έξοδος εργαζομένων λόγω συνταξιοδότησης δεν σημαίνει αυτομάτως ότι όλοι θα αποχωρήσουν την ίδια χρονική στιγμή. Ωστόσο, η συγκέντρωση μεγάλου αριθμού συνταξιοδοτήσεων σε σχετικά περιορισμένο διάστημα μπορεί να δημιουργήσει έντονες πιέσεις, ιδιαίτερα εάν δεν υπάρξει αντίστοιχη είσοδος νέων εργαζομένων.

Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις εάν ληφθεί υπόψη ότι το ελληνικό ασφαλιστικό στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εισφορές των σημερινών εργαζομένων για την καταβολή των συντάξεων. Όσο μειώνεται ο αριθμός των ασφαλισμένων σε σχέση με τους συνταξιούχους, τόσο δυσκολότερη γίνεται η διατήρηση της ισορροπίας του συστήματος χωρίς πρόσθετη κρατική χρηματοδότηση ή άλλες παρεμβάσεις.

Το στοίχημα για την Ελλάδα είναι να υπάρχουν εργαζόμενοι για να πληρώνουν τις συντάξεις

Η δημογραφική κρίση δεν αποτελεί ένα πρόβλημα που αφορά αποκλειστικά τις συντάξεις. Επηρεάζει συνολικά την οικονομία, την παραγωγικότητα, την ανάπτυξη, την αγορά εργασίας και τη δυνατότητα του κράτους να χρηματοδοτεί τις κοινωνικές του δαπάνες.

Η αύξηση των ορίων ηλικίας μπορεί να αποτελέσει ένα από τα εργαλεία προσαρμογής, δεν αρκεί όμως από μόνη της για να αντιμετωπίσει τις αιτίες του προβλήματος. Χρειάζεται ένα ευρύτερο σχέδιο που θα περιλαμβάνει ουσιαστική στήριξη των οικογενειών και των νέων ζευγαριών, αντιμετώπιση του στεγαστικού προβλήματος, ενίσχυση της απασχόλησης των γυναικών και των νέων, επιστροφή Ελλήνων που εργάζονται στο εξωτερικό και αποτελεσματική ένταξη μεταναστών στην αγορά εργασίας.

Εξίσου σημαντική είναι η δημιουργία περισσότερων ποιοτικών θέσεων εργασίας, η αύξηση των μισθών και η ενίσχυση της παραγωγικότητας, ώστε να διευρυνθεί η ασφαλιστική βάση και να αυξηθούν τα έσοδα από εισφορές.

Το διακύβευμα είναι πλέον σαφές: η Ελλάδα κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με μια διπλή πίεση, καθώς από τη μία πλευρά θα αυξάνεται ο αριθμός των πολιτών που θα χρειάζονται συνταξιοδοτική και υγειονομική κάλυψη και από την άλλη θα περιορίζεται ο αριθμός των εργαζομένων που θα στηρίζουν οικονομικά το σύστημα.

Εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα η δημογραφική συρρίκνωση και δεν υπάρξει σχέδιο για την αναπλήρωση του εργατικού δυναμικού που θα αποχωρεί, η συζήτηση για τα 68, τα 70 ή ακόμη και τα 72 έτη συνταξιοδότησης μπορεί να αποδειχθεί μόνο η κορυφή του προβλήματος.

Η πραγματική πρόκληση για τη χώρα δεν είναι απλώς να εργάζονται οι πολίτες περισσότερα χρόνια, αλλά να υπάρχουν αρκετοί εργαζόμενοι, επαρκείς εισφορές και ισχυρή οικονομία, ώστε οι επόμενες γενιές να μπορούν να λάβουν αξιοπρεπείς και βιώσιμες συντάξεις.

Παναγιώτης Ράγγος

Λογιστής Φοροτεχνικός  Α΄ Τάξης - 

Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτή