Η σκοτεινή πλευρά της ψηφιακής εποχής: Πώς η τεχνολογία γίνεται εργαλείο φοροδιαφυγής

Από τα «έξυπνα» λογισμικά απόκρυψης συναλλαγών μέχρι τα κρυπτονομίσματα, τα ψηφιακά πορτοφόλια και την τεχνητή νοημοσύνη, η φοροδιαφυγή προσαρμόζεται στα νέα δεδομένα, αναγκάζοντας τις φορολογικές αρχές να αναβαθμίζουν διαρκώς τα ελεγκτικά τους εργαλεία.

Η ψηφιακή επανάσταση έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο λειτουργίας της οικονομίας. Οι συναλλαγές πραγματοποιούνται πλέον με το πάτημα ενός κουμπιού, οι επιχειρήσεις διαχειρίζονται ηλεκτρονικά τα οικονομικά τους δεδομένα και οι καταναλωτές έχουν στη διάθεσή τους πολλαπλές επιλογές πληρωμών. Ωστόσο, η τεχνολογική πρόοδος δεν αξιοποιείται αποκλειστικά για νόμιμους και παραγωγικούς σκοπούς.

Η φοροδιαφυγή έχει περάσει σε μια νέα εποχή, αποκτώντας ολοένα και πιο σύνθετες ψηφιακές μορφές. Εκεί όπου παλαιότερα κυριαρχούσαν η μη έκδοση αποδείξεων, τα αδήλωτα εισοδήματα και οι συναλλαγές κάτω από το τραπέζι, σήμερα εμφανίζονται εξελιγμένα λογισμικά, ψηφιακές πλατφόρμες, εναλλακτικά δίκτυα πληρωμών και τεχνολογίες που μπορούν να δυσκολέψουν τον εντοπισμό της πραγματικής οικονομικής δραστηριότητας.

Πρόκειται για ένα διαρκές παιχνίδι γάτας και ποντικιού, στο οποίο οι φορολογικές αρχές καλούνται να συμβαδίσουν με την ταχύτητα της τεχνολογίας, ενώ όσοι επιδιώκουν να αποκρύψουν εισοδήματα αναζητούν διαρκώς νέους τρόπους παράκαμψης των ελέγχων.

■ Τα λογισμικά που αλλοιώνουν την πραγματική εικόνα των συναλλαγών

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές ψηφιακής φοροδιαφυγής αφορά τη χρήση παράνομων ή παραποιημένων λογισμικών που παρεμβαίνουν στην καταγραφή και διαχείριση των οικονομικών συναλλαγών.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, τέτοια προγράμματα έχουν τη δυνατότητα να αποκρύπτουν μέρος των πωλήσεων, να αλλοιώνουν τα καταγεγραμμένα στοιχεία ή να δημιουργούν διαφορετική εικόνα μεταξύ των πραγματικών εισπράξεων και των δεδομένων που εμφανίζονται στα λογιστικά συστήματα.

Με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να δημιουργείται μια φαινομενικά κανονική οικονομική δραστηριότητα, ενώ ένα μέρος του πραγματικού τζίρου παραμένει εκτός φορολογικής καταγραφής.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν τέτοιες πρακτικές συνδυάζονται με πολλαπλά συστήματα διαχείρισης και ηλεκτρονικές συναλλαγές.

■ Κρυπτονομίσματα και ψηφιακά πορτοφόλια στο επίκεντρο

Η ανάπτυξη των κρυπτονομισμάτων και των ψηφιακών πορτοφολιών έχει δημιουργήσει νέες δυνατότητες μεταφοράς και αποθήκευσης κεφαλαίων. Παράλληλα, όμως, έχει ανοίξει και νέα πεδία για την απόκρυψη περιουσιακών στοιχείων και εισοδημάτων.

Η αποκεντρωμένη λειτουργία ορισμένων ψηφιακών δικτύων, οι διασυνοριακές συναλλαγές και η πολυπλοκότητα ορισμένων υπηρεσιών μπορούν να δυσκολέψουν τον εντοπισμό του πραγματικού δικαιούχου ή της οικονομικής προέλευσης των χρημάτων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συναλλαγές με κρυπτονομίσματα είναι παράνομες ή ότι δεν αφήνουν ίχνη. Αντίθετα, η τεχνολογία blockchain καταγράφει συναλλαγές που μπορούν να αναλυθούν από εξειδικευμένους μηχανισμούς. Η πρόκληση βρίσκεται στην ταυτοποίηση των προσώπων πίσω από τις συναλλαγές και στη διασύνδεση των διαθέσιμων πληροφοριών.

■ Η φοροδιαφυγή μεταφέρεται και στο ηλεκτρονικό εμπόριο

Η εκρηκτική ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου έχει μεταφέρει σημαντικό μέρος της εμπορικής δραστηριότητας στο διαδίκτυο. Μαζί με τις νόμιμες επιχειρήσεις, όμως, δραστηριοποιούνται και πωλητές που ενδέχεται να αποκρύπτουν εισοδήματα από τις φορολογικές αρχές.

Πωλήσεις μέσω κοινωνικών δικτύων, ηλεκτρονικών καταστημάτων και διαδικτυακών πλατφορμών μπορούν να πραγματοποιούνται χωρίς την απαιτούμενη φορολογική καταγραφή.

Ιδιαίτερα δύσκολος γίνεται ο έλεγχος όταν η δραστηριότητα εκτείνεται σε διαφορετικές χώρες ή όταν εμπλέκονται πολλαπλοί ενδιάμεσοι. Η ανάγκη για ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ κρατών και ψηφιακών πλατφορμών γίνεται πλέον επιτακτική.

■ Τεχνητή νοημοσύνη: Ένα εργαλείο και για τις δύο πλευρές

Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει μια ακόμη διάσταση στην αντιπαράθεση. Από τη μία πλευρά, μπορεί να αξιοποιηθεί για την αυτοματοποίηση σύνθετων οικονομικών διαδικασιών και να δημιουργήσει νέες προκλήσεις για τους ελεγκτικούς μηχανισμούς.

Από την άλλη, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα όπλα των φορολογικών αρχών.

Με τη χρήση αλγορίθμων και συστημάτων ανάλυσης μεγάλου όγκου δεδομένων, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί μπορούν να εντοπίζουν ασυνήθιστες συναλλαγές, αποκλίσεις μεταξύ δηλωμένων εισοδημάτων και πραγματικής οικονομικής δραστηριότητας, καθώς και μοτίβα που ενδέχεται να υποδηλώνουν φορολογικές παραβάσεις.

Η τεχνολογία επιτρέπει πλέον τη μετάβαση από τους γενικευμένους ελέγχους σε πιο στοχευμένες παρεμβάσεις, με ταχύτερη επεξεργασία πληροφοριών και καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων στοιχείων.

■ Η απάντηση της ΑΑΔΕ: Ψηφιακές διασταυρώσεις και αυστηρότερος έλεγχος

Απέναντι στις νέες μορφές φοροδιαφυγής, οι φορολογικές αρχές επενδύουν όλο και περισσότερο στην ψηφιοποίηση των ελεγκτικών διαδικασιών.

Στην Ελλάδα, η ΑΑΔΕ ενισχύει τα διαθέσιμα εργαλεία της μέσω της ηλεκτρονικής διαβίβασης παραστατικών στην πλατφόρμα myDATA, της διασύνδεσης των ταμειακών μηχανών με τα πληροφοριακά συστήματα της φορολογικής διοίκησης και της αξιοποίησης δεδομένων από ηλεκτρονικές πληρωμές.

Παράλληλα, οι αυτοματοποιημένες διασταυρώσεις, η αξιοποίηση πληροφοριών από ψηφιακές πλατφόρμες και η ανταλλαγή φορολογικών δεδομένων μεταξύ κρατών δημιουργούν ένα πιο ολοκληρωμένο πλαίσιο παρακολούθησης της οικονομικής δραστηριότητας.

Στόχος είναι να περιοριστούν τα περιθώρια απόκρυψης εισοδημάτων και να εντοπίζονται ταχύτερα οι περιπτώσεις φορολογικών παραβάσεων.

■ Η μεγάλη πρόκληση για το μέλλον

Η τεχνολογία δεν αποτελεί από μόνη της ούτε εγγύηση φορολογικής διαφάνειας ούτε αιτία φοροδιαφυγής. Είναι ένα εργαλείο που μπορεί να αξιοποιηθεί τόσο για τη διευκόλυνση της νόμιμης οικονομικής δραστηριότητας όσο και για την καταστρατήγηση των φορολογικών κανόνων.

Το ζητούμενο είναι η αποτελεσματικότητα των ελέγχων, η ταχύτητα προσαρμογής των θεσμών και η αξιοποίηση των ψηφιακών δεδομένων με διαφάνεια, αξιοπιστία και σεβασμό στην προστασία των προσωπικών πληροφοριών.

Η φοροδιαφυγή του αύριο δεν θα μοιάζει απαραίτητα με εκείνη του χθες. Οι μέθοδοι αλλάζουν, τα εργαλεία εξελίσσονται και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί καλούνται να ακολουθούν με ακόμη μεγαλύτερη ταχύτητα.

■ Το σχόλιο

Η ψηφιακή εποχή δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την αναπαραγωγή παλιών παθογενειών με σύγχρονα μέσα. Είναι πραγματικά οξύμωρο η τεχνολογία, που δημιουργήθηκε για να κάνει την οικονομική δραστηριότητα πιο γρήγορη, διαφανή και αποτελεσματική, να μετατρέπεται σε εργαλείο απόκρυψης εισοδημάτων και καταστρατήγησης της φορολογικής νομοθεσίας.

Η φοροδιαφυγή, άλλωστε, δεν είναι μια απλή οικονομική παράβαση χωρίς συνέπειες. Είναι μια πρακτική που στερεί πολύτιμους πόρους από το Δημόσιο, επιβαρύνει τους συνεπείς φορολογούμενους, δημιουργεί συνθήκες αθέμιτου ανταγωνισμού και υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς.

Δεν μπορεί ο επαγγελματίας που δηλώνει κανονικά τα εισοδήματά του να βρίσκεται σε μειονεκτική θέση απέναντι σε εκείνον που χρησιμοποιεί τεχνολογικά μέσα για να αποκρύπτει τον πραγματικό του τζίρο. Ούτε είναι δίκαιο το βάρος των δημόσιων εσόδων να πέφτει διαρκώς στους ίδιους.

Η απάντηση, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην επιβολή προστίμων και στην εντατικοποίηση των ελέγχων. Χρειάζεται ένα σύγχρονο και αποτελεσματικό φορολογικό σύστημα, με ίσους κανόνες για όλους, ουσιαστικούς ελέγχους, τεχνολογική επάρκεια και μηδενική ανοχή στις οργανωμένες πρακτικές φοροδιαφυγής.

Γιατί η πραγματική ψηφιακή πρόοδος δεν μετριέται μόνο από το πόσο γρήγορα γίνονται οι συναλλαγές, αλλά και από το πόσο δίκαιη και διαφανής γίνεται η οικονομία.

Και τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσει η τεχνολογία να εξελίσσεται, αλλά να μην επιτρέψουμε σε κανέναν να χρησιμοποιεί την εξέλιξή της εις βάρος της κοινωνίας.

■ Το απόφθεγμα της ημέρας

«Η τεχνολογία μπορεί να κρύψει μια συναλλαγή από τα μάτια των ανθρώπων, δεν μπορεί όμως να δικαιολογήσει την αδικία που αφήνει πίσω της.»

Η ψηφιακή πρόοδος έχει αξία μόνο όταν υπηρετεί τη διαφάνεια, τη δικαιοσύνη και το κοινό συμφέρον.

Παναγιώτης Ράγγος

Λογιστής Φοροτεχνικός  Α΄ Τάξης - 

Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτή