Κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του προσώπου που παρείχε φροντίδα στον κληρονομούμενο - Πότε θεμελιώνεται, πότε «ξεκινά» και πώς ασκείται – με παράδειγμα

Η πραγματικότητα των τελευταίων ετών δείχνει ότι πολλοί ηλικιωμένοι ή βαριά ασθενείς άνθρωποι λαμβάνουν ουσιαστική και μακροχρόνια φροντίδα από πρόσωπα εκτός στενού οικογενειακού κύκλου: γείτονες, φίλους, μακρινούς συγγενείς. Συχνά, όμως, δεν υπάρχει διαθήκη.

Το δίκαιο, αναγνωρίζοντας αυτή την κοινωνική ανάγκη, προβλέπει τη λεγόμενη κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του προσώπου που παρείχε φροντίδα στον κληρονομούμενο.

Τι είναι η κληροδοσία εκ του νόμου

Πρόκειται για νόμιμη παροχή που δεν στηρίζεται στη βούληση του αποβιώσαντος, αλλά απευθείας στον νόμο.
Ο φροντιστής δεν γίνεται κληρονόμος, αλλά αποκτά αξίωση για συγκεκριμένη παροχή από την κληρονομιαία περιουσία, πριν αυτή διανεμηθεί στους κληρονόμους.

Η ρύθμιση αποσκοπεί στην ηθική και περιουσιακή αναγνώριση της φροντίδας, όταν αυτή ξεπερνά το συνηθισμένο ενδιαφέρον.

Πότε θεμελιώνεται το δικαίωμα

Για να αναγνωριστεί κληροδοσία εκ του νόμου, πρέπει σωρευτικά να συντρέχουν τα εξής:

1. 1. Ουσιαστική και συνεχής φροντίδα
      Καθημερινή ή συστηματική υποστήριξη (σωματική, νοσηλευτική, ψυχολογική).
   2. Σημαντική διάρκεια και ένταση
      Όχι απλή περιστασιακή βοήθεια ή σύντομη υποστήριξη.
   3. Απουσία επαρκούς αμοιβής
      Αν υπήρχε πλήρης επαγγελματική αμοιβή, το δικαίωμα συνήθως δεν αναγνωρίζεται.
   4. Πραγματική ανάγκη φροντίδας του κληρονομούμενου
      Λόγω ηλικίας, ασθένειας ή αναπηρίας.
   5. Απόδειξη της φροντίδας
      Με μάρτυρες, έγγραφα, ιατρικά στοιχεία ή λοιπά αποδεικτικά μέσα.

Πότε «ξεκινά» το δικαίωμα

Σημαντική διευκρίνιση:
→ Το δικαίωμα δεν ενεργοποιείται όσο ζει ο φροντιζόμενος.

Η κληροδοσία εκ του νόμου:

• • Γεννάται με τον θάνατο του κληρονομούμενου
  • Ενεργοποιείται όταν ανοίγει η κληρονομία
  • Ασκείται στο πλαίσιο της κληρονομικής διαδικασίας

Η φροντίδα παρέχεται κατά τη ζωή, αλλά η νομική αξίωση αρχίζει μετά τον θάνατο.

Χρονικές προθεσμίες – τι πρέπει να γνωρίζει ο φροντιστής

Η αξίωση για κληροδοσία εκ του νόμου δεν είναι απεριόριστη χρονικά.

Σε γενικές γραμμές ισχύουν τα εξής:

• • Η αξίωση υπόκειται στις γενικές προθεσμίες παραγραφής των κληρονομικών αξιώσεων
  • Συνήθως η παραγραφή είναι πολυετής (π.χ. πενταετής) και αρχίζει:
    • από τότε που ο φροντιστής έλαβε γνώση του θανάτου
    • και της κληρονομικής του θέσης έναντι των λοιπών κληρονόμων
  • Καθυστέρηση ή αδράνεια μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια του δικαιώματος

→  Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη νομική καθοδήγηση είναι κρίσιμη.

Ενώπιον ποιας αρχής ή δικαστηρίου ασκείται

Η διαδικασία ακολουθεί τη συνήθη δικαστική οδό:

• • Η αξίωση προβάλλεται:
    • • είτε στο πλαίσιο της διανομής της κληρονομίας
      • είτε με αυτοτελή αγωγή
  • Αρμόδιο είναι το πολιτικό δικαστήριο (συνήθως Μονομελές Πρωτοδικείο)
  • Το δικαστήριο:
    • εξετάζει τη φύση και τη διάρκεια της φροντίδας
    • σταθμίζει τη συμβολή του φροντιστή
    • καθορίζει αν και ποια παροχή δικαιούται

Πότε δεν αναγνωρίζεται το δικαίωμα

Η αξίωση απορρίπτεται όταν:

• • Η φροντίδα ήταν ευκαιριακή ή περιορισμένη
  • Παρεχόταν στο πλαίσιο κανονικής επαγγελματικής σύμβασης
  • Εντάσσεται στις συνήθεις οικογενειακές υποχρεώσεις, χωρίς ιδιαίτερη επιβάρυνση
  • Δεν αποδεικνύεται επαρκώς
  • Υπάρχει διαθήκη που ρυθμίζει διαφορετικά την περιουσία

Πρακτικό παράδειγμα

Η Μαρία, χωρίς παιδιά, έζησε τα τελευταία επτά χρόνια με σοβαρά κινητικά προβλήματα. Τη φρόντιζε καθημερινά η γειτόνισσά της Άννα, χωρίς μισθό.

Μετά τον θάνατο της Μαρίας, εμφανίζονται μακρινοί συγγενείς ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι. Η Άννα, αν και μη συγγενής, μπορεί να διεκδικήσει κληροδοσία εκ του νόμου, εφόσον αποδείξει τη μακροχρόνια και ουσιαστική φροντίδα της.

Σύντομη συγκριτική αναφορά με άλλες χώρες

Αντίστοιχες ρυθμίσεις υπάρχουν και σε άλλα ευρωπαϊκά δίκαια:

• • Γερμανία: αναγνωρίζεται αποζημίωση ή προσαύξηση σε πρόσωπα που παρείχαν φροντίδα σε κληρονομούμενο
  • Γαλλία: προβλέπονται μηχανισμοί αποκατάστασης μέσω αξιώσεων κατά της κληρονομίας
  • Σκανδιναβικές χώρες: η φροντίδα λαμβάνεται υπόψη ακόμη και στη διανομή της περιουσίας

Η ελληνική ρύθμιση εντάσσεται σε αυτή τη γενικότερη ευρωπαϊκή τάση κοινωνικής προστασίας.

Συμπέρασμα

Η κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του φροντιστή δεν είναι αυτόματη ούτε δεδομένη. Απαιτεί αποδείξεις, έγκαιρη άσκηση και – συχνά – δικαστική κρίση. Ωστόσο, αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο κοινωνικής και νομικής δικαιοσύνης, αναγνωρίζοντας έμπρακτα τη φροντίδα εκείνων που στάθηκαν δίπλα σε ανθρώπους μέχρι το τέλος της ζωής τους.

Παναγιώτης Ράγγος

Λογιστής Φοροτεχνικός  Α΄ Τάξης - 

Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτή