Κληρονομιές: Το σπίτι μπορεί να μείνει σε ένα παιδί – Τι δικαιούται το άλλο και ποιος πληρώνει τα χρέη

Νέοι κανόνες για τη νόμιμη μοίρα, τις οικογενειακές περιουσίες και τις οφειλές του θανόντος – Πώς μπορούν οι κληρονόμοι να αποφύγουν τη συνιδιοκτησία και τις δικαστικές διαμάχες

Η κληρονομιά ενός ακινήτου από περισσότερα παιδιά δεν σημαίνει πλέον κατ’ ανάγκη ότι όλοι θα καταλήξουν συνιδιοκτήτες του ίδιου σπιτιού. Το νέο πλαίσιο του Κληρονομικού Δικαίου δίνει περισσότερες δυνατότητες για την οργάνωση της περιουσίας, ενώ παράλληλα αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο προστατεύονται οι κληρονόμοι από τα χρέη του θανόντος.

Έτσι, σε μια οικογένεια με δύο παιδιά, το σπίτι μπορεί να καταλήξει εξ ολοκλήρου στο ένα παιδί, ενώ το άλλο να ικανοποιηθεί με χρηματικό ποσό που αντιστοιχεί στη νόμιμη μοίρα του. Η λύση αυτή μπορεί να προβλέπεται στη διαθήκη, να συμφωνείται από τους κληρονόμους μετά τον θάνατο ή, υπό τις προϋποθέσεις του νέου νόμου, να έχει οργανωθεί ήδη όσο ο γονέας βρίσκεται στη ζωή.

Όταν το σπίτι δεν χρειάζεται να «σπάσει» στα δύο

Ένα από τα βασικά προβλήματα των κληρονομιών είναι η δημιουργία εξ αδιαιρέτου συνιδιοκτησίας. Όταν δύο ή περισσότερα παιδιά κληρονομούν ένα ακίνητο, κάθε παιδί αποκτά ποσοστό και η αξιοποίηση ή η πώληση του ακινήτου μπορεί στη συνέχεια να απαιτεί συνεννόηση μεταξύ όλων.

Το νέο πλαίσιο δημιουργεί μεγαλύτερη ευελιξία.

Εάν, για παράδειγμα, ένας γονέας αφήσει ένα σπίτι αξίας 240.000 ευρώ στα δύο παιδιά, μπορεί να προβλεφθεί ότι το ακίνητο θα περιέλθει ολόκληρο στο ένα παιδί και το άλλο θα λάβει το ποσό που του αναλογεί από τη νόμιμη μοίρα.

Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος, άλλα περιουσιακά στοιχεία, χρέη ή προηγούμενες παροχές που επηρεάζουν τον υπολογισμό, το παιδί που δεν παίρνει το σπίτι θα είχε αξίωση 60.000 ευρώ.

Το ακίνητο, επομένως, δεν είναι απαραίτητο να παραμείνει μοιρασμένο σε ποσοστά. Η διαφορά μπορεί να εξισορροπηθεί χρηματικά.

Πώς προστατεύεται το παιδί που δεν παίρνει το ακίνητο

Η αλλαγή στη νόμιμη μοίρα μεταφέρει το βάρος από την υποχρεωτική συμμετοχή στο ακίνητο στη χρηματική ικανοποίηση.

Ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας αποκτά, ως βασικό κανόνα, χρηματική απαίτηση ίση με το ήμισυ της εξ αδιαθέτου μερίδας που θα λάμβανε.

Αυτό σημαίνει ότι η διαθήκη μπορεί να συγκεντρώσει την κυριότητα ενός ακινήτου σε έναν κληρονόμο, χωρίς να αποκλείεται ο άλλος από την οικονομική αξία που προστατεύει ο νόμος.

Η καταβολή μπορεί να γίνει με χρήματα ή να συμφωνηθεί διαφορετικός τρόπος τακτοποίησης. Εφόσον δεν υπάρξει συμφωνία, μπορεί να απαιτηθεί δικαστική παρέμβαση και, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, το δικαστήριο μπορεί να προβλέψει αντί χρηματικής καταβολής την απόδοση ποσοστού ή συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου.

Οι οικογένειες μπορούν να συμφωνήσουν πριν από τον θάνατο

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η δυνατότητα σύναψης κληρονομικής σύμβασης.

Ο θεσμός επιτρέπει στον ιδιοκτήτη να οργανώσει εν ζωή τη μελλοντική διαδοχή της περιουσίας του, με συμβολαιογραφική πράξη και τη συμμετοχή των προσώπων που προβλέπει ο νόμος.

Η δυνατότητα αυτή μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη όταν η οικογένεια διαθέτει περισσότερα ακίνητα, επιχείρηση ή περιουσία διαφορετικής αξίας.

Για παράδειγμα, ο γονέας μπορεί να οργανώσει τη διαδοχή έτσι ώστε το παιδί που έχει αναλάβει την οικογενειακή επιχείρηση να αποκτήσει την επιχείρηση και το άλλο παιδί διαφορετικό περιουσιακό στοιχείο, με πρόβλεψη για την εξισορρόπηση τυχόν διαφοράς αξίας.

Με αυτόν τον τρόπο, η οικογένεια μπορεί να γνωρίζει εκ των προτέρων πώς θα κατανεμηθεί η περιουσία, περιορίζοντας τον κίνδυνο μεταγενέστερων συγκρούσεων.

Μία συμφωνία για αποδοχή και διανομή

Λύση προβλέπεται και για την περίοδο μετά τον θάνατο.

Οι συγκληρονόμοι μπορούν, υπό τις προϋποθέσεις του νέου πλαισίου, να συμφωνήσουν τη διανομή της κληρονομιαίας περιουσίας με τρόπο που να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες τους.

Έτσι, δύο αδέλφια που κληρονομούν ένα σπίτι, ένα οικόπεδο και χρηματικά διαθέσιμα μπορούν να συμφωνήσουν ο ένας να κρατήσει το σπίτι και ο άλλος το οικόπεδο, χρησιμοποιώντας τα χρήματα για την εξισορρόπηση των αξιών.

Για τα ακίνητα απαιτείται συμβολαιογραφική διαδικασία και η τήρηση των προβλεπόμενων διατυπώσεων.

Η δυνατότητα αυτή έχει ιδιαίτερη πρακτική σημασία, καθώς μπορεί να περιορίσει την ανάγκη διαδοχικών πράξεων και να επιτρέψει στους κληρονόμους να προχωρήσουν απευθείας σε μια συμφωνημένη κατανομή.

Τι γίνεται αν εμφανιστούν χρέη μετά την κληρονομιά

Ξεχωριστό κεφάλαιο αποτελούν οι οφειλές του θανόντος.

Το νέο καθεστώς ενισχύει την προστασία της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου, ώστε οι οφειλές της κληρονομιάς να μην μετατρέπονται αυτομάτως σε προσωπικά χρέη του.

Εάν, για παράδειγμα, η κληρονομιαία περιουσία ανέρχεται σε 150.000 ευρώ και αργότερα προκύψουν χρέη ύψους 220.000 ευρώ, οι πιστωτές μπορούν να στραφούν κατά της κληρονομιαίας περιουσίας. Αυτό δεν σημαίνει όμως, ως γενικό κανόνα, ότι ο κληρονόμος πρέπει να καλύψει τη διαφορά των 70.000 ευρώ από δικά του χρήματα.

Η προστασία, ωστόσο, προϋποθέτει ότι ο κληρονόμος τηρεί τους κανόνες που διέπουν τη διαχείριση και εκκαθάριση της κληρονομιάς.

Δεν μπορεί, δηλαδή, να αντιμετωπίζει τα κληρονομιαία περιουσιακά στοιχεία σαν να ήταν ήδη ελεύθερα από κάθε υποχρέωση και να τα μεταβιβάζει ή να τα διαθέτει κατά τρόπο που βλάπτει τους πιστωτές ή τους λοιπούς δικαιούχους.

Ποιοι είναι οι νέοι κανόνες για τον σύζυγο

Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο προβλέπει επίσης αλλαγές στη θέση του επιζώντος συζύγου.

Όταν ο σύζυγος συντρέχει στην κληρονομιά με ένα παιδί, η εξ αδιαθέτου μερίδα του ανέρχεται πλέον στο ένα τρίτο. Όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, η μερίδα του παραμένει στο ένα τέταρτο.

Παράλληλα, προβλέπεται δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής κατοικίας χωρίς αντάλλαγμα για χρονικό διάστημα ενός έτους, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις του νόμου.

Ειδικές ρυθμίσεις προβλέπονται επίσης για πρόσωπα που βρίσκονταν σε μόνιμη ελεύθερη ένωση με τον θανόντα.

Τι ζητά η ΠΟΜΙΔΑ για τη φορολογία

Η νέα δυνατότητα των κληρονομικών συμβάσεων έχει προκαλέσει και φορολογικό ενδιαφέρον.

Η ΠΟΜΙΔΑ υποστηρίζει ότι, για να αξιοποιηθεί στην πράξη ο νέος θεσμός, θα πρέπει οι κληρονομικές συμβάσεις μεταξύ γονέων, παιδιών και εγγονών να αντιμετωπίζονται φορολογικά όπως οι γονικές παροχές και οι δωρεές προς πρόσωπα της Α΄ κατηγορίας.

Ειδικότερα, ζητά να ισχύσει και για αυτές το αφορολόγητο όριο των 800.000 ευρώ.

Το επιχείρημα της Ομοσπονδίας είναι ότι χωρίς αντίστοιχη φορολογική αντιμετώπιση, μια οικογένεια μπορεί να έχει τη δυνατότητα να οργανώσει νομικά τη διαδοχή της, αλλά να μην έχει αντίστοιχο οικονομικό κίνητρο για να το πράξει.

Πότε εφαρμόζονται οι νέοι κανόνες

Ο Ν. 5303/2026 αντικαθιστά το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα και το νέο καθεστώς εφαρμόζεται, κατά βάση, στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που πεθαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά.

Για θανάτους που έχουν προηγηθεί εξακολουθούν καταρχήν να εφαρμόζονται οι προηγούμενες διατάξεις, με την επιφύλαξη των ειδικότερων μεταβατικών ρυθμίσεων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διατάξεις για τις νέες συμφωνίες διανομής, οι οποίες υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις μπορούν να αφορούν και παλαιότερες κληρονομιές, εφόσον δεν έχει ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής.

Το βασικό μήνυμα του νέου πλαισίου είναι ότι η κληρονομική περιουσία μπορεί να οργανωθεί με μεγαλύτερη ευελιξία: ένα παιδί μπορεί να κρατήσει το ακίνητο, το άλλο να ικανοποιηθεί οικονομικά, ενώ οι κληρονόμοι προστατεύονται από την προσωπική τους περιουσία έναντι των χρεών της κληρονομιάς, εφόσον τηρούν τις νόμιμες προϋποθέσεις.

Παναγιώτης Ράγγος

Λογιστής Φοροτεχνικός  Α΄ Τάξης - 

Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτή