Εγγυητές: Προστασία πολιτών ή προστασία τραπεζών; Τι ισχύει σε άλλες χώρες

Η συζήτηση γύρω από τους εγγυητές δανείων έχει επανέλθει δυναμικά στην Ελλάδα, ιδιαίτερα μετά την πολυετή οικονομική κρίση, τα «κόκκινα» δάνεια και τους πλειστηριασμούς.

Χιλιάδες πολίτες που υπέγραψαν ως εγγυητές για συγγενείς, φίλους ή επαγγελματικούς συνεργάτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με κατασχέσεις, δεσμεύσεις λογαριασμών και σοβαρές οικονομικές συνέπειες, χωρίς να έχουν οι ίδιοι λάβει ούτε ένα ευρώ από το δάνειο.

Το βασικό ερώτημα παραμένει επίκαιρο:

Το νομικό πλαίσιο προστατεύει πραγματικά τους πολίτες ή λειτουργεί κυρίως υπέρ των τραπεζών; Και τι συμβαίνει σε άλλες χώρες της Ευρώπης;

■ Ο ρόλος του εγγυητή στην Ελλάδα

Στην ελληνική πρακτική, ο εγγυητής θεωρείται συνυπεύθυνος για την αποπληρωμή του δανείου. Αυτό σημαίνει ότι αν ο βασικός δανειολήπτης αδυνατεί να πληρώσει, η τράπεζα μπορεί να στραφεί άμεσα κατά του εγγυητή.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι στις περισσότερες συμβάσεις:

ο εγγυητής παραιτείται από βασικά δικαιώματα προστασίας,

αποδέχεται «εις ολόκληρον ευθύνη»,

και ουσιαστικά αντιμετωπίζεται σαν δεύτερος οφειλέτης.

Στην πράξη, πολλοί πολίτες υπέγραψαν χωρίς πλήρη ενημέρωση για τις συνέπειες, θεωρώντας ότι η υπογραφή τους είχε περισσότερο «τυπικό» χαρακτήρα.

■ Η ελληνική πραγματικότητα: κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα

Στα χρόνια της κρίσης δημιουργήθηκαν χιλιάδες περιπτώσεις όπου:

γονείς εγγυήθηκαν δάνεια παιδιών,

σύζυγοι βρέθηκαν χρεωμένοι χωρίς ουσιαστική συμμετοχή,

μικρομεσαίοι επιχειρηματίες έχασαν περιουσιακά στοιχεία λόγω εταιρικών δανείων.

Το αποτέλεσμα ήταν πολλοί εγγυητές να βρεθούν οικονομικά αποκλεισμένοι, ακόμη και χωρίς προσωπική επιχειρηματική δραστηριότητα ή ίδιο οικονομικό όφελος.

Οι επικριτές του συστήματος υποστηρίζουν ότι:

οι τράπεζες μετέφεραν υπερβολικό ρίσκο στους πολίτες,

δεν υπήρχε επαρκής αξιολόγηση πιστοληπτικής ικανότητας,

και οι συμβάσεις ήταν συχνά δυσνόητες για τον μέσο καταναλωτή.

Από την άλλη πλευρά, οι τράπεζες επισημαίνουν ότι η εγγύηση αποτελεί βασικό εργαλείο ασφάλειας για τη χορήγηση δανείων και χωρίς αυτήν θα περιοριζόταν σημαντικά η πρόσβαση σε χρηματοδότηση.

■ Τι ισχύει σε άλλες χώρες

Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι πολλές χώρες έχουν προχωρήσει σε αυστηρότερη προστασία των εγγυητών, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ιδιώτες και οικογενειακές σχέσεις.

• Γαλλία: αυστηρή ενημέρωση και όρια ευθύνης

Στη Γαλλία, η νομοθεσία απαιτεί:

σαφή και κατανοητή ενημέρωση του εγγυητή,

χειρόγραφη αποδοχή συγκεκριμένων όρων,

και δυνατότητα ακύρωσης σε περιπτώσεις υπερβολικής ή δυσανάλογης δέσμευσης.

Τα γαλλικά δικαστήρια έχουν ακυρώσει εγγυήσεις όταν έκριναν ότι ο πολίτης δεν είχε πραγματική επίγνωση του κινδύνου.

• Γερμανία: προστασία οικογενειακών εγγυητών

Στη Γερμανία, η νομολογία έχει εξελιχθεί σημαντικά υπέρ των πολιτών.

Το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι:

μια εγγύηση μπορεί να θεωρηθεί άκυρη,

όταν οδηγεί σε οικονομική εξόντωση του εγγυητή,

ιδιαίτερα αν υπάρχει συναισθηματική πίεση μέσα στην οικογένεια.

Έτσι, προστατεύονται συχνά σύζυγοι ή γονείς που υπέγραψαν χωρίς πραγματική οικονομική δυνατότητα.

• Ισπανία: μετά την κρίση αυξήθηκαν οι δικαστικές παρεμβάσεις

Στην Ισπανία, μετά την κρίση ακινήτων και τις μαζικές εξώσεις, τα δικαστήρια άρχισαν να εξετάζουν πιο αυστηρά τις τραπεζικές πρακτικές.

Υπήρξαν αποφάσεις που:

έκριναν καταχρηστικούς όρους,

ακύρωσαν υπερβολικές ρήτρες,

και έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στην προστασία του καταναλωτή.

• Ηνωμένο Βασίλειο: έμφαση στην ανεξάρτητη νομική συμβουλή

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ειδικά όταν πρόκειται για οικογενειακές εγγυήσεις, οι τράπεζες συχνά απαιτούν ο εγγυητής να λάβει ανεξάρτητη νομική συμβουλή πριν υπογράψει.

Ο στόχος είναι να αποδεικνύεται ότι:

γνώριζε πλήρως τις συνέπειες,

δεν υπήρχε πίεση,

και η συναίνεση ήταν πραγματικά ελεύθερη.

■ Πού βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα;

Η Ελλάδα έχει κάνει ορισμένα βήματα προστασίας μέσω:

του εξωδικαστικού μηχανισμού,

των ρυθμίσεων οφειλών,

και της νομολογίας που εξετάζει καταχρηστικούς όρους.

Ωστόσο, πολλοί νομικοί υποστηρίζουν ότι:

η προστασία παραμένει αποσπασματική,

οι εγγυητές συνεχίζουν να αντιμετωπίζονται σχεδόν ως πρωτοφειλέτες,

και απαιτείται πιο σαφές θεσμικό πλαίσιο.

Η συζήτηση πλέον δεν αφορά μόνο τις τράπεζες ή τα δάνεια. Αφορά την ισορροπία ανάμεσα:

στην ανάγκη χρηματοπιστωτικής σταθερότητας,

και στην κοινωνική προστασία των πολιτών.

■ Το μεγάλο δίλημμα

Καμία οικονομία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς τραπεζική ασφάλεια. Από την άλλη όμως, μια κοινωνία δεν μπορεί να αγνοεί τις δραματικές συνέπειες που μπορεί να έχει μια υπογραφή για έναν πολίτη που ενήργησε από εμπιστοσύνη ή οικογενειακή υποχρέωση.

Το πραγματικό ζητούμενο ίσως δεν είναι «προστασία τραπεζών ή πολιτών», αλλά η δημιουργία ενός συστήματος όπου:

η ενημέρωση είναι πλήρης,

η ευθύνη αναλογική,

και η προστασία ουσιαστική για όσους δεν διαθέτουν πραγματική οικονομική δύναμη.

Γιατί σε μια σύγχρονη δημοκρατία, η οικονομική δικαιοσύνη δεν μετριέται μόνο από τη σταθερότητα των τραπεζών, αλλά και από το πόσο προστατεύονται οι πολίτες απέναντι σε δυσανάλογους κινδύνους.

■ Παραδείγματα 

• Ελλάδα

> Παράδειγμα 1 — Γονείς εγγυητές σε στεγαστικό παιδιού

Πολύ συνηθισμένο μετά το 2000:

νέος εργαζόμενος παίρνει στεγαστικό,

οι γονείς μπαίνουν εγγυητές επειδή το εισόδημα δεν επαρκεί,

έρχεται η κρίση,

το παιδί χάνει δουλειά ή μειώνεται δραστικά το εισόδημα,

η τράπεζα στρέφεται στους γονείς.

Υπήρξαν περιπτώσεις όπου:

συνταξιούχοι γονείς είδαν να δεσμεύονται λογαριασμοί,

ή κινδύνευσε η πρώτη κατοικία τους, παρότι δεν είχαν αποκτήσει κανένα περιουσιακό όφελος από το δάνειο.

Τα ελληνικά δικαστήρια σε ορισμένες υποθέσεις έκριναν καταχρηστικούς όρους ή ανεπαρκή ενημέρωση, αλλά όχι συστηματικά όπως στη Γερμανία ή τη Γαλλία.

> Παράδειγμα 2 — Σύζυγος εγγυήτρια σε επαγγελματικό δάνειο

Ιδιαίτερα συχνό σε μικρές επιχειρήσεις.

Παράδειγμα:

σύζυγος επιχειρηματία υπογράφει ως εγγυήτρια,

η επιχείρηση κλείνει,

η τράπεζα απαιτεί ολόκληρο το ποσό και από τη σύζυγο,

ακόμη και αν δεν συμμετείχε ουσιαστικά στην επιχείρηση.

Σε αρκετές περιπτώσεις:

έγιναν κατασχέσεις,

εγγράφηκαν υποθήκες,

ή κινήθηκαν διαδικασίες πλειστηριασμού.

Ορισμένα δικαστήρια έχουν αναγνωρίσει ότι:

υπήρχε άνιση σχέση ισχύος,

ή ότι η εγγύηση ήταν δυσανάλογη προς την οικονομική δυνατότητα του εγγυητή.

Αλλά η βασική αρχή της «εις ολόκληρον ευθύνης» παραμένει ισχυρή στην Ελλάδα.

> Παράδειγμα 3 — Δάνεια σε ελβετικό φράγκο

Σε πολλές υποθέσεις:

συγγενείς μπήκαν εγγυητές σε δάνεια ελβετικού φράγκου,

η ισοτιμία άλλαξε δραματικά μετά το 2008,

το χρέος αυξήθηκε αντί να μειώνεται.

Αποτέλεσμα:

και οι εγγυητές βρέθηκαν εκτεθειμένοι σε πολύ μεγαλύτερο χρέος από αυτό που νόμιζαν ότι αναλάμβαναν.

Η υπόθεση αυτή προκάλεσε μακροχρόνιες δικαστικές διαμάχες στην Ελλάδα και στην Ευρώπη.

■ Παραδείγματα από άλλες χώρες

• Γαλλία — Ισχυρότερη προστασία εγγυητών

Στη Γαλλία οι τράπεζες υποχρεούνται:

να ενημερώνουν τακτικά τον εγγυητή για την πορεία του δανείου,

να εξηγούν αναλυτικά τον κίνδυνο,

και σε αρκετές περιπτώσεις τα δικαστήρια ακυρώνουν εγγυήσεις αν θεωρηθούν δυσανάλογες προς το εισόδημα του εγγυητή.

Παράδειγμα: Αν ένας συνταξιούχος εγγυηθεί επιχειρηματικό δάνειο εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ χωρίς οικονομική δυνατότητα αποπληρωμής, γαλλικά δικαστήρια έχουν κρίνει τέτοιες εγγυήσεις καταχρηστικές.

-> Η λογική είναι ότι η τράπεζα έχει μεγαλύτερη ευθύνη αξιολόγησης κινδύνου.

• Γερμανία — Προστασία οικογενειακών εγγυήσεων

Στη Γερμανία, το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι:

εγγυήσεις από συζύγους ή συγγενείς χωρίς πραγματική οικονομική δυνατότητα

μπορεί να είναι άκυρες, αν προκύπτει «οικονομική και ψυχολογική πίεση».

Παράδειγμα: Νεαρή σύζυγος χωρίς εισόδημα που υπέγραψε ως εγγυήτρια για επιχειρηματικό δάνειο του άνδρα της,  τα γερμανικά δικαστήρια ακύρωσαν την ευθύνη της.

-> Εδώ προτεραιότητα δίνεται στην προστασία του ασθενέστερου μέρους.

• Ηνωμένο Βασίλειο — Υποχρεωτική ανεξάρτητη νομική συμβουλή

Στο Ηνωμένο Βασίλειο οι τράπεζες συχνά απαιτούν:

ο εγγυητής να λάβει ανεξάρτητη νομική συμβουλή,

ώστε να αποδεικνύεται ότι κατάλαβε πλήρως τις συνέπειες.

Αυτό εφαρμόστηκε έντονα μετά από υποθέσεις όπου:

σύζυγοι υπέγραφαν χωρίς να κατανοούν ότι μπορούσαν να χάσουν το σπίτι τους.

-> Η ευθύνη δεν πέφτει μόνο στον πολίτη αλλά και στην τράπεζα να αποδείξει σωστή ενημέρωση.

• ΗΠΑ — Λιγότερη χρήση προσωπικών εγγυητών στα στεγαστικά

Στις Ηνωμένες Πολιτείες:

τα στεγαστικά βασίζονται περισσότερο στην αξία του ακινήτου και στο credit score,

ενώ οι προσωπικοί εγγυητές χρησιμοποιούνται κυρίως σε μικρές επιχειρήσεις.

Σε αρκετές Πολιτείες:

η τράπεζα δεν μπορεί εύκολα να διεκδικήσει επιπλέον ποσά πέρα από το ακίνητο (non-recourse loans).

->  Το ρίσκο μεταφέρεται περισσότερο στην τράπεζα και λιγότερο στην οικογένεια του δανειολήπτη.

• Κύπρος — Ειδική προστασία εγγυητών

Η Κύπρος έχει θεσπίσει ειδικό νόμο για την προστασία ορισμένων κατηγοριών εγγυητών.

Ο νόμος προβλέπει περιορισμούς και εξαιρέσεις, ειδικά όταν:

ο εγγυητής είναι συγγενικό πρόσωπο,

ή δεν είχε ουσιαστικό όφελος από το δάνειο.

Παναγιώτης Ράγγος

Λογιστής Φοροτεχνικός  Α΄ Τάξης - 

Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτή