Η παραοικονομία παραμένει μια «αθέατη» αλλά ιδιαίτερα ισχυρή πλευρά της ελληνικής οικονομίας. Πίσω από τα επίσημα στατιστικά στοιχεία, χιλιάδες συναλλαγές πραγματοποιούνται καθημερινά χωρίς τιμολόγια, αποδείξεις ή ασφαλιστική κάλυψη, στερώντας από το κράτος πολύτιμα έσοδα και ενισχύοντας τις ανισότητες.

Πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν αφορά μόνο τη φοροδιαφυγή, αλλά αγγίζει την αγορά εργασίας, την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων και την ίδια τη σχέση πολίτη–κράτους.

Παρά τις μεταρρυθμίσεις και την ψηφιοποίηση της οικονομίας τα τελευταία χρόνια, η παραοικονομία εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό «βαρίδι» για την ανάπτυξη. Οι αιτίες της είναι βαθιά ριζωμένες: υψηλή φορολογία, γραφειοκρατία, ελλιπείς έλεγχοι, αλλά και μια διαχρονική κουλτούρα ανοχής απέναντι στην αδήλωτη δραστηριότητα. Το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι μόνο πόσο μεγάλη είναι η παραοικονομία στην Ελλάδα, αλλά αν και πώς μπορεί να περιοριστεί ουσιαστικά, χωρίς να επιβαρυνθούν περαιτέρω οι συνεπείς πολίτες και επιχειρήσεις. 

Τι λένε όμως τα στοιχεία;

■ Εκτίμηση του μεγέθους του μαύρου χρήματος

Εκτιμάται ότι στην Ελλάδα κυκλοφορούν περίπου 45 – 50 δισ. € «μαύρο χρήμα», δηλαδή οικονομική δραστηριότητα που δεν καταγράφεται πλήρως από την Εφορία και το κράτος. Αυτή η παράνομη ή αδήλωτη δραστηριότητα αντιστοιχεί περίπου στο 20,9% του ΑΕΠ της χώρας. 

Άλλες επίσημες πηγές, όπως το Γραφείο Προϋπολογισμού της Βουλής, εκτιμούν ότι η παραοικονομία μπορεί να είναι περίπου 41 δισ. €, γύρω στο 16 – 18% του ΑΕΠ. 

■ Τάση μακροπρόθεσμα

Συγκριτικά με το παρελθόν (π.χ. πριν από μια δεκαετία), τα στοιχεία δείχνουν μείωση της παραοικονομίας ως ποσοστού του ΑΕΠ, αλλά το μέγεθος παραμένει υψηλό. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο εκτιμά ότι είχε φτάσει μέχρι και 30% του ΑΕΠ πριν περιοριστεί σε περίπου 16 – 18% τα τελευταία χρόνια. 

■ Τι σημαίνουν αυτά τα ποσά

Το «μαύρο χρήμα» περιλαμβάνει δραστηριότητες όπως:

• • Εισοδήματα που δεν δηλώνονται στις φορολογικές αρχές
  • ,Πληρωμές χωρίς απόδειξη για υπηρεσίες ή αγαθά
  • Φοροδιαφυγή και «μαύρες» μισθοδοσίες
  • Πράξεις που δεν καταγράφονται σε επίσημες στατιστικές

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ότι το κράτος χάνει σημαντικά φορολογικά έσοδα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για δημόσιες δαπάνες, κοινωνικά προγράμματα και επενδύσεις. 

■  Συνοπτικά

Εκτίμηση                                                    Ποσό Αντίστοιχο                                                 % ΑΕΠ

ΚΕΠΕ / ελληνικές μελέτες.                     ~45 – 50 δισ. €                                                    ~20,9% του ΑΕΠ

Γραφείο Προϋπολογισμού.                    ~40 – 41 δισ. €                                                    ~16 – 18% του ΑΕΠ

Ανώτερες εκτιμήσεις (CEPR)    έως                                                                                      ~36% του ΑΕΠ

■ Συνοπτικός και δομημένος πίνακας με τις βασικές αιτίες της παραοικονομίας («μαύρου χρήματος») στην Ελλάδα

Κατηγορία.                                                                         Αιτία                                                            Σύντομη εξήγηση

Φορολογικό σύστημα                                                       Υψηλή φορολογία                                     Ενθαρρύνει απόκρυψη εισοδημάτων για αποφυγή φόρων

Φορολογικό σύστημα                                                       Πολυπλοκότητα νόμων                            Δυσκολία συμμόρφωσης, αυξάνει τις «γκρίζες ζώνες»

Δημόσια διοίκηση                                                              Αδύναμοι έλεγχοι                                     Περιορισμένη πιθανότητα εντοπισμού παραβάσεων

Δημόσια διοίκηση                                                              Γραφειοκρατία                                          Κίνητρο για συναλλαγές εκτός επίσημου συστήματος

Αγορά εργασίας.                                                                Αδήλωτη εργασία                                     «Μαύρες» μισθοδοσίες για μείωση εισφορών

Επιχειρηματικό περιβάλλον                                             Μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις.       Ευκολότερη απόκρυψη εσόδων

Κοινωνικοί παράγοντες                                                    Φορολογική ανοχή                                    Κοινωνική αποδοχή της φοροδιαφυγής

Οικονομικές κρίσεις                                                           Μείωση εισοδημάτων                              Επιβίωση μέσω παραοικονομίας

Τεχνολογία (παλαιότερα)                                                  Μετρητά                                                     Διευκόλυνση μη καταγεγραμμένων συναλλαγών

Θεσμικοί παράγοντες.                                                      Έλλειψη εμπιστοσύνης στο κράτος       Αντίληψη κακής αξιοποίησης φόρων

■ Πίνακας: Σύγκριση Ελλάδας με άλλες χώρες (παραοικονομία ως % ΑΕΠ)

Χώρα.                       Παραοικονομία (% ΑΕΠ)             Χαρακτηριστικά

Ελλάδα.                                     ~16 – 20%                   Υψηλή φορολογία, μικρές επιχειρήσεις

Ιταλία                                         ~12 – 15%                    Παρόμοια δομή με Ελλάδα

Ισπανία                                     ~10 – 12%                    Ισχυρότεροι έλεγχοι

Πορτογαλία                                ~9 – 11%                    Βελτιωμένη ψηφιοποίηση

Γερμανία                                    ~8 – 9%                       Υψηλή φορολογική συμμόρφωση

Γαλλία                                        ~7 – 9%                       Αποτελεσματική διοίκηση 

Σουηδία                                    ~6 – 7%                        Ισχυρό κοινωνικό κράτος

Μέσος όρος ΕΕ.                   ~11 – 13%                      —

■ Συμπέρασμα 

Η Ελλάδα εμφανίζει σημαντικά υψηλότερη παραοικονομία από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, κυρίως λόγω φορολογικών, θεσμικών και κοινωνικών παραγόντων, με σοβαρές επιπτώσεις στα δημόσια έσοδα και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Η παραοικονομία δεν ζει στο περιθώριο· κινείται παράλληλα με την επίσημη οικονομία και συχνά την υπονομεύει. Η αντιμετώπισή της δεν περνά μόνο από ελέγχους και πρόστιμα, αλλά από ένα σύστημα που πείθει ότι το «νόμιμο» αξίζει περισσότερο από το «αδήλωτο». Μέχρι τότε, η σκιά της θα συνεχίσει να βαραίνει τα δημόσια έσοδα και την κοινωνική εμπιστοσύνη.

Παναγιώτης Ράγγος

Λογιστής Φοροτεχνικός  Α΄ Τάξης

Πιστοποιημένος Εσωτερικός Ελεγκτής